Fjárhagsvandi spænsku héraðanna vekur spurningar um framtíð spænsku ríkisheildarinnar - spenna magnast milli stjórnvalda í Madrid og héraðs­stjórna

Þegar litið er til fjárhagsvanda Spánar er óhjákvæmilegt að átta sig á því að hann er tvíþættur. Annars vegar snýr hann að spænska ríkinu sem vill í lengstu lög forðast að lenda í klónum á þríeykinu, ESB, Seðlabanka Evrópu (SE) og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum (AGS) og hins vegar að sjálfstæðu héruðunum 17 sem mynda spænska ríkið. Héraðsstjórnirnar bera ábyrgð á lykilþjónustu við borgarana eins og menntun, heilsugæslu og löggæslu. Þær glíma við mikinn fjárhagslegan vanda.

Á sama tíma og ríkisstjórnin í Madrid leitast við að komast hjá efnahagslegri harðstjórn frá Brussel að kröfu stjórnvalda í Berlín leggur þessi sama ríkisstjórn svo hart að héraðsstjórnunum á Spáni um sparnað og aðhald að liggur við upplausn þess stjórnskipulags sem tryggt hefur lýðræðislega samheldni á Spáni í meira en 30 ár.

Spænski fáninn blaktir yfir Plaza de Cibeles í Madrid.

Sumar héraðsstjórnir hafa lýst efasemdum um að kröfurnar frá Madrid standist spænsku stjórnarskrána. Formaður héraðsstjórnar (fyrsti ráðherra) Katalóníu hefur hótað að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort lýsa beri yfir sjálfstæði héraðsins. Þá er spænska ríkisstjórnin sökuð um að beina kastljósinu að héraðsstjórnunum til að draga úr gagnrýni á sjálfa sig fyrir óvinsælan niðurskurð og skattahækkanir.

Það dró ekki úr reiði héraðsstjórna að ráðamönnum í Madrid tókst að ná samningum innan ESB um að þeir fengju lengri frest til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum en juku um leið þrýsting á stjórnir héraðanna. Þá telja héraðsstjórnirnar að gengið hafi verið á sinn hlut með lagabreytingum í síðustu viku þegar virðisaukaskattur var hækkaður og ákveðið að tekjurnar rynnu allar í fjárhirslur stjórnarinnar í Madrid.

Lýðfylkingin, Partido Popular (PP), mið-hægri flokkur fer með völdin í Madrid. Ekki er nýtt að sjálfstæðissinnar í Katalóníu og Baskalandi gagnrýni ríkisstjórn Spánar. Þá kemur ekki á óvart að héraðsstjórnir undir forystu flokks sósíalista (PSOE) í Andalúsíu og Asturias gagnrýni stjórn hægrimanna í Madrid. Nú hafa hins vegar tvær héraðsstjórnir undir meirihluta PP-manna neitað að hlýða fyrirmælum um að skera niður halla á fjárhagsáætlunum sínum fyrir árið 2012. Þetta er áður óþekkt uppreisn gegn flokksbræðrum í Madrid. Talið er að forystumenn PP hafi lagt hart að sér við að koma í veg fyrir að stjórnendur Galasíu, heimahéraðs Marianos Rajoys, gengju í lið með andmælendunum.

Hið flókna valdasamspil ríkisstjórnarinnar í Madrid og héraðsstjórnanna má rekja allt aftur til fjórða áratugarins og spænska borgarastríðsins. Katalóníumenn og Baskar hafa leitt kröfur um sjálfsstjórn héraðanna og öll vilja þau fá að sitja við sama borð. Hefðir fyrir því að fara með stjórn eigin mála voru hins vegar ekki alls staðar fyrir hendi og eftir að lýðræðislegir stjórnarhættir komu til sögunnar á Spáni hefur gengið á ýmsu innan margra héraðsstjórna.

Stjórnarhættir hafa meðal annars einkennst af gæluverkefnum og nágrannametingi. Hámarki í því efni var náð með Castellón-flugvelli. Carlos Fabra, leiðtogi PP í Valencíu, opnaði hann á síðasta ári með Francisco Camps, þáverandi formanni héraðsstjórnarinnar. Til þessa dags hefur engin flugvél lent á Castellón-flugvelli, þar hangir að vísu líkan af einni flugvél yfir styttu af Fabra sjálfum sem minnir helst á Kim Il Sung.

Fjármálastjórn ýmissa spænskra héraðsstjórna er sögð líkjast því sem tíðkast hefur í Grikklandi. Þess vegna óttast margir að þar séu ekki síður svarthol en í spænska bankakerfinu og þess vegna viti í raun enginn hvernig raunverulegri fjárhagsstöðu sé háttað. Cristóbal Montoro, fjármála- og stjórnsýslumálaráðherra Spánar, vill eyða allri óvissu um fjármálastjórn héraðanna sem fyrst og telur að það sé best gert með miklu aga. Hann krefst þess að halli á fjárhagsáætlunum þeirra verði innan við 1,5% á þessu ári og 0,1% árið 2014.

Hann hefur þegar sent tilsjónarmenn frá Madrid til að fylgjast með fjárhag átta þeirra. Hann hefur hótað „íhlutun“ frá Madrid í anda þeirra aðferða sem þríeykið beitir gagnvart þeim sem ESB lánar sé ekki gripið til tafarlausra aðgerða. Ríkisstjórn PP óttast að sendi hún ekki vakt- og eftirlitsmenn út í héruðin verði þeir sendir frá Brussel.

Allt hefur þetta vakið fyrrgreindan mótþróa innan héraðsstjórnanna. Óljóst er á þessari stundu til hvers hann mun leiða. Sumar héraðsstjórnir eru að vísu í svo miklum vanda að þær hafa ekki neina burði til að rísa gegn stjórnvöldum í Madrid, þess í stað neyðast þær til að fara bónarleið til ráðamanna þar með óskum um neyðarlán úr sameiginlegum sjóðum. Héraðsstjórn Valencíu varð að velja þá leið föstudaginn 20. júlí og stjórnin í Murcía valdi sömu leið sunnudaginn 22. júlí.

Sanntrúaðir miðstýringarmenn innan PP líta á þessa stöðu sem tækifæri til að afnema sjálfstæði héraðsstjórnanna. Áform í þá veru ýta á hinn bóginn undir sjálfstæðiskröfur í Katalóníu og Baskalandi. Fjármálakreppan hefur þannig vakið upp gömlu söguna um að Spánn liðist í sundur en henni átti einmitt að ljúka með sjálfstæði héraðsstjórnanna innan spænska ríkisins undir einum konungi og ríkisstjórn.

Stuðst við grein eftir Paddy Woodworth í The Irish Times