Sunnudagurinn 28. nvember 2021

A hugsa slensku


Sveinn Eldon
14. jl 2010 klukkan 12:22

Hver er sjlfsvitund okkar slendinga? Hvernig viljum vi a arar jir sji okkur? Hver og einn skapar sr orspor me athfnum snum, sama gildir um jir. Ngir a minna ran ea skaland essu sambandi.

aljavettvangi hafa slendingar ann orstr a eir haldi fast rtti snum, bi smu og stru, og eigi a jafnt vi einstaklinga sem og vi fyrirtki og stjrnvld. etta er gur orstr. Fum rum jum hefur tekist a vinna sjlfsti sitt me rkum einum. slendingar stkkuu fiskveiilgsguna fjrum sinnum, r remur sjmlum tv hundru sjmlur, n vopnavalds. Aild landsins a aljastofnunum hafi mjg ltil hrif rslit eirrar barttu, enda fkk landi takmarkaan ea engan stuning fr eim. Sigur essum mikilvgu mlum er slendingum sjlfum a akka og ekki rum. a er sannarlega me lkindum a vopnlausri dvergj takist a bola burt af fiskimium snum tveim frekustu strjum sgunar, Bretum og jverjum. Ef einhver heldur a essar gmlu menningarjir hafi htt veium slandsmium af sinni alkunnu kurteisi er a fvsi.

essi pistill er skrifaur vi eldhsbori heimili mnu Helsinki Finnlandi. Ef g lt t um eldhsgluggann en einblni ekki lyklabori blasir vi einblishs, heimili Alvars Aalto, arkitektsins sem teiknai Norrna hsi Reykjavk. Aalto reisti heimili sitt bergi, en valdi Norrna hsinu sta ti mri. Aalto valdi stasetningu Norrna hssins vandlega. Hsi er svo stasett a a standi reitt af rum strri og misgum byggingum og sjnlnu fr Alingishsinu til a minna alingismenn norrna samvinnu. Hsi st lengi vel eitt snu flata umhverfi sem a gaf hlutverk umgjarar um sjlft sig. Sustu r hafa njar byggingar risi ngrenninu og hsi mtar ekki lengur etta hverfi, mrina. a er einungis lti lgreist hs hlfgerri niurnslu. Kaffistofan, fyrrum hjarta hssins ar sem unnt var a lesa norrn dagbl og bora vflur, er n drt veitningahs sem selur dularfullan mat sem a kallar „Nordic Cusine“ ensku.

Saga Norrna hssins er saga norrnnar samvinnu. Norrna hsinu var tla strt hlutverk. Hlutverki var a vera mist norrnnar menningar slandi. Hsi skar v hlutverki of rngan stakk. Byggingarnefnd hssins benti rkisstjrnum Norurlandanna a til a geta gengt hlutverki snu yri hi fyrirhugaa hs a vera talsvert strra og drara en a hs sem teikning Aaltos geri r fyrir. Ekki fkkst meira f og v var teikning Aaltos notu.

Reynt hefur veri eftir bestu getu a gera Norrna hsi a eirri menningarmist sem hsinu var tla a vera, en tekist misjafnlega. Hsi er einfaldlega of lti og hefur aldrei veri anna en bkasafn og hi upphaflega hlutverk ess virist a mestu gleymt, enda aldrei unnt a sinna v sem skyldi. Matselar ensku eru sjlfsg jnusta vi erlenda feramenn, sem eru helstu viskiptavinir veitingastofu hssins, enda er enska ori a tunguml sem mest er nota norrnni samvinnu. rtt fyrir margskonar rstefnur, fagrar yfirlsingar og haug af skjlum eins og jafnan ur er andrmslofti norrnni samvinnu a sama og afmli hj heyrnarlausu gamalmenni kr: brn og barnabrn koma med blm og gjafir, en hafa ekki tma til annars en a kyssa gamalmenni kinnina og ska v til hamingju me daginn. Barna- og barnabarnabrnin koma vegna rstings fr foreldrunum sem benda a etta s sennilega sasta afmli gamalmennisins. llum ykir vnt um gamalmenni, enda gera heyrnarlaus gamalmenni kr ftt anna merkilegt af sr en a deyja. anga til a rtt allri nausynlegri ahlynningu.

Hva veldur v a norrn samvinna er komin kr? Aild Sva og Finna a ESB setti nokkurt strik reikninginn, en aalorskin er dpri en svo. Aldagmul tortryggni janna milli er aalorskin. Dnum og Normnnum finnst Svar vera of frekir norrnu samstarfi og flestum Finnum er sama um norrnt samstarf, enda ekki af norrnu bergi brotnir og telja sig vart skulda Svum ea rum Norurlandajum frndrkni. egar llu er botninn hvolft vilja Norurlandajirnar ra sinni fer gengum sguna n afskipta ttingja og vina. Svar uru a j vegna ess a eir vildu ekki vera Danir. eir sgu sig r lgum vi Kristjn 2. Danakonung 1521 og kusu stainn Gstaf Vasa sem kng. Gstaf tskri etta athfi Sva me a eir vildu ekki vera Danir og hafa danskan kng.

Normenn sgu skari 2. konungi Svjar og Noregs upp 1905 me smskeyti og ru sr danskan prins, Carl a nafni, sem konung Noregs. Svar hugust beita vopnavaldi og sendu snska herinn til landamra Noregs. Bretar, Frakkar og Rssar gripu n taumanna og foruu stri, enda ttuust eir a jverjar drgjust inn stri me Svum og eir sjlfir drgjust inn stri me Normnnum. Carl Danaprins var v konungur Noregs, en Normenn klluu hann Hkon eftir a.

Finnar uru j kjlfari v a Rssar hernmu landi 1807. Finnland var var snskur landshluti. Svum tkst ekki a verja ennan eystri hluta lands sns og frnuu honum egar Rssar voru gri lei me a hernema Stokkhlm. Finnar stu n frammi fyrir mli sem eir hinga til hfu veitt litla athygli, enda ekki liti sem vandaml: Hva voru eir? Hinga til hfu eir liti sig sem Sva sem tluu mist finnsku ea snsku. N rann upp fyrir eim a eir voru ekki lengur Svar. Hva voru eir ? „Ekki Rssar“, sagi einhver. „Ekki Svar lengur“, sagi annar. En hva ? „Finnar“ sagi s riji og a hafa Finnar veri san. Hva a var a vera Finni vissi enginn lengi vel anna en a a var anna en a vera Svi ea Rssi. Mli var leyst ofanverri ntjndu ld egar menntamanni nkomnum fr skalandi hugkvmdist a Finnar vru Finnar vegna ess a eir tluu finnsku. eir Svar sem byggju Svj en hefu finnsku sem murml vru v Finnar en ekki Svar eins og eir hldu sjlfir. anga til hafi ftt anna veri rita finnsku en ing Biblunnar og nokkrir slmar. N var ger gangskr a v a safna gmlum hsgngum og vsum sem til voru munnmlum og r eim graut var til Kalevala sem eru helstu jarbkmenntir Finna. Vafasamt er a Finnland hefi nokkurn tma ori sjlfsttt rki ef a a hefi fram veri landshluti Svj.

Hver er tilgangur minn me essum sgum og vangaveltum? Hann er einfaldlega s a draga stareynd fram dagsljsi a tilvist ja er ekki sjlfgefin. jir skapa sig sjlfar, a gera ekki arir. slendingar hefu hglega geta veri Danir dag, tt eir byggju slandi. jir geta einnig htt a vera til, ekki einungis vegna ytri yfirgangs og ofbeldis annarra ja, eins og yfirgangur Rssa og ofbeldi a undanfrnu gegn msum jum Kkasus snir, heldur af eigin vldum eins og egar Nfundnalandsmenn kvu a gerast Kanadamenn 1949.

Enginn heilvita maur gerir v skna dag a slendingar hverfi af sjnarsviinu sem j (hva sem sjlfsti landsins san varar) ef sland gengur ESB. vil g leyfa mr a spyrja: Hva er j? Er a flk sem br einhvers staar og talar sama tunguml? Eru slendingar me rum orum (srstk) j svo lengi sem a eir ba slandi og tala (flestir) slensku? En um hva tala eir slensku, skiptir a minna ea etv. engu mli? Finnar uru ekki j fyrr en eir fru a sinna snum mlum finnsku en ekki snsku eins og fyrr. eirra nju hsbndur, Rssar, geru finnsku og snsku jafn htt undir hfi eftir v sem unnt var. egar tmar liu var unnt a stunda nm, jafnvel hsklanm, finnsku en ekki einungis snsku eins og fyrr. egar Rssar breyttu um stefnu upphafi 20. aldar og reyndu a gera rssnesku a v tungumli sem Finnum skyldi skylt a nota vi yfirvld og sem aaltunguml hrri menntastofnunum var a of seint, finnskan hafi egar hasla sr vll og Finnar litu n hana sem sitt murml sem eir ttu a hafa rtt a nota „eigin“ landi.

G kunntta slendinga ensku hjlpar eim a eiga samskipti vi umheiminn, enda er enska aljaml. Enska er ekki einungis a tunguml sem mest er nota norrnni samvinnu, hn er einnig a tunguml sem mest er nota ESB. Enskan er raun stjrnskipunarml ESB. rtt fyrir a miki starf s enn unni vi a a flest skjl yfir tunguml aildarrkjanna er enskan samt a tunguml sem nr ll samskipti innan ESB eiga sr sta . Smu sgu er a segja um arar aljastofnanir sem sland aild a.

Yri aild slands a ESB gn vi slenskuna? Svari er j. Engin mun vinga okkur til a htta a hugsa og tala slensku. Vi munum htta v sjlfir n ess a vi tkum eftir v. slenskan mun smm saman hafa minna hlutverk samskiptum okkar. a er einungis spurning um tma anga til ESB rur ekki vi a a ll skjl og tlka allar formlegar umrur fundum ess vegum yfir ll tunguml aildarkjanna. egar sland verur aili vera tungumlin minnst rjtu. essar ingar eru mjg kostnaarsamar. Og v a hafa fyrir v a a skjl ef flestir lesa tungumli sem skjali var oftar en ekki sami , ensku?

Hafa slendingar bolmagn til a a ll skjl og tlka alla umru yfir slensku? Varla, enda ra mun strri jir varla vi essar ingar. Umrur um skjl ensku munu fyrstu fara fram slensku Alingi og hj slenskum stjrnvldum, en varla mjg lengi. Fundir sem tlendingar sitja slandi munu fara fram ensku. Fjldi slkra funda mun gera a fjrhagslega kleift a tlka allt sem ar fer fram yfir slensku og af slensku yfir nnur tunguml. Enska mun einnig vera tlu Alingi. Til a byrja me verur ll umra slensku, en ar sem mikill fjldi eirra skjala sem fjalla verur um og vitna verur er ensku mun umran nefndum smm saman vera a mestu ensku. egar vitna verur essi skjl, verur vitna au ensku, svo ekki s tala um egar a er gert orrtt. Umran mun fyrir siasakir vera slensku og fundargerir Alingis vera skrifaar slensku. Forseti Alingis mun a sjlfsgu minna ingmenn sem ekki tala slensku r rustl. En hvaa tungumli hugsa ingmenn og embttismenn egar hr er komi sgu? Vart hugsa eir slensku um ml sem eir hafa einungis kynnt sr ensku og a mestu hefur veri fjalla um ensku, enda munu margir eirra egar hr er komi sgu vafalaust tala og skrifa betur ensku en slensku.

Varla deyr slenskan t tt feinir embttismenn og ingmenn htti a tala mli a mestu nema heima sj sr, ea hva? Fjlmilarnir munu fram fjalla um ml slensku, ll kennsla sklum mun fara fram fram slensku, slenska mun vera tlu sjkrahsum, orkureikningar munu enn vera slensku osfv. etta er v miur aeins a nokkru leyti rtt. Sfellt strri hluti af starfslii sjkrahsanna vera tlendingar, frir um a tj sig a viti slensku. slenskan mun einnig smm saman gegna minna hlutverk sklakerfinu, srstaklega efst v. Hsklakennarar skrifa n ori greinar snar oftast ensku. Hsklakennsla mun sfellt auknum mli fara fram ensku, en ekki slensku. Ungt flk ESB skir auknum mli nm erlendis rum aildarrkjum ESB. ESB hefur mjg stutt run. Mikil samkeppni er milli hskla um ga nemendur og um f fr ESB. Til a laa a sem flesta erlenda umskjendur fer kennslan sfellt fleiri hsklum og sfellt fleiri fgum fram einingis ensku ea a strum hluta ensku. essi run hefur n tt sr sta um rabil en verur alltaf hraari. Ungt flk Evrpu kann n tmum oft ensku betur en murmli og skrifar murmli sjaldan ea aldrei.

Ef enskan tir slenskunni t af sjnarsviinu flestum svium jlfsins um hva eiga slendingar a hugsa egar eir tj sig murmlinu? v er vandsvara, en fordmi finnast sem vert er a gefa gaum. Tplega 300 sund Finnar telja snsku en ekki finnsku vera murml sitt. essu snska jarbroti hefur veri gert allhtt undir hfi Finnlandi. Finnlandssvar, eins og eir kalla sig, hafa sna eigin skla og hskla, fjlmila og sjkrahs. eir mega tala og skrifa snsku llum samskiptum vi yfirvld og yfirvld vera a svara snsku ef eir fara fram a. Samt fkkar eim sfellt sem telja snsku vera murml sitt og kunnttu eirra snsku sem telja sig vera snskumlandi hrakar stugt. eir tala snsku sem ber sfellt sterkari keim af finnsku og ensku. tt trlegt megi virast tala eir oftar en ekki betri finnsku en snsku. stan fyrir v a kunntta eirra murmlinu hefur hraka svo er s a eir hafa raun ftt um a ra v tungumli, enda starfa eir flestir vinnstum ar sem finnska ea enska er a tunguml sem mest er nota og eiga oft finnskumlandi maka. egar tunguml httir a gegna hlutverki lfi flks deyr a t.

Finnskan, sem er ungt ritml, er n orin full af enskum tkuorum og ortkum. Flest essara tkuora haf komi inn mli sustu fimmtn rum ea svo. Finnar voru all duglegir vi a skapa nyri fram a aild a ESB. Ekkert starf virist unni til a sporna vi essari run ea skapa nyri sta enskra tkuora. Askn a hsklanmi sem fer a mestu ea einungis fram ensku er mun meiri en a sambrilegu nmi finnsku. Langflestir umskjendurnir a slku nmi eru finnskir, enda tala eir ori og skrifa betri ensku en finnsku.

En halda ekki slendingar fram a vera slendingar tt eir htti a mestu ea me llu a hugsa slensku? Nttra landsins skapar fram lund eirra a hluta og saga jarinnar bindur fram saman j. slensk nttra mun fram mta sem ba slandi og sameiginleg saga a einhverju leyti binda suma af eim saman eina j, en varla j sem talar og hugsar slensku sama mli og dag. Aild slands a ESB gnar ekki mest sjlfsti slands sem sjlfsts rkis heldur tilvist jarinnar sem slenskrar jar sem hugsar og talar slensku og ltur sig sem slendinga, en ekki enskumlandi Evrpumenn sem kunna slensku og ba slandi. S kostur stendur okkur ekki til boa a vi getum bi veri enskumlandi og ensku hugsandi Evrpubar og slensku mlandi og hugsandi slendingar. Enginn hugsar af viti tveim tungumlum og fir mla af viti nema a mesta lagi einu.

Ef ofanrita er allt sannleikanum samkvmt, er nokku til ra? Fltir ekki aild a ESB einungis umfljanlegri run? Er jinni frt a halda fram einverunni Atlantshafi n egar einvera og sjlfst hugsun er ekki tsku lengur og jernisstefna er talin vond eins og strin Balkanskaga lok sustu aldar hafa leitt glgglega ljs? v er til a svara a til a unnt s a bregast vi gnum af krafti verur a sj r fyrir. Ef jerni okkar stendur veruleg gn af aild a ESB eru a g rk gegn aild tt jerni okkar stafi vissulega gn af fleiru en aild a ESB. jerni er eins og g heilsa samspil erfa, umhverfis og heppni, en ekki sst vitund um hva geti gna gri heilsu og rotlausri og markvissri barttu vi a halda v drmtasta sem nokkur einstaklingur og j . n mevitundar um mikilvgi rotlauss starfs a gri heilsu og jerni hverfur hvort tveggja og n ess a kveja. a er essi vitund um gnir gegn jerni okkar sem er nefnd jernisvitund og n hennar httum vi a vera slendingar. Aild a ESB slvir essa jernisvitund, enda er a beinlnis eitt af hlutverkum ess, og v er aild a ESB gn vi slenska tungu og slenskt jerni.

 
Senda  Facebook  Senda  Twitter  Vista sem pdf  Prenta

Nafn: Sveinn Eldon Fddur Reykjavk 1950 Heimspekingur og hagfringur a mennt. Hefur starfa sem hsklakennari bi slandi og Finnlandi ar sem hann starfar n.

 
 
Mest lesi
Fleiri pistlar

Umsknarferli andaslitrum - straumhvrf hafa ori afstu til ESB-virna - rttur jar­innar tryggur

ttaskil uru samskiptum rkis­stjrnar slands og ESB fimmtudaginn 12. mars egar Gunnar Bragi Sveinsson utanrkis­rherra aftenti formanni rherrars ESB og viru­stjra stkkunarmla framkvmda­stjrn ESB brf. Textinn sem gildir gagnvart ESB er ensku. ar segir: The Government of...

Grikkir eru ekki sjlfst j

Grikkir eru ekki sjlfst j. eir hafa a vsu mlfrelsi vi bori Brussel, sem slenzkir aildarsinnar a ESB leggja svo miki upp r en er ekki hlusta og or eirra hafa engin hrif.

Lfsreynsla Grikkja lsandi dmi um rlg smjar sem gengur inn fjlmennt rkjabandalag

a hefur veri frlegt - ekki szt fyrir egna smja - a fylgjast me tkum Grikkja og annarra evrurkja, sem raun hafa veri tk milli Grikkja og jverja. essum tkum hafa endurspeglast eir djpu brestir, sem komnir eru samstarfi innan evrurkjanna og ar me innan Evrpu­sambandsins.

Umbrotin Evrpu geta haft fyrirsjanlegar afleiingar

a er nokku ljst a s uppreisn Mijararhafsrkja gegn zkum yfirrum innan Evrpu­sambandsins, sem Romano Prodi, fyrrum forstis­rherra talu og forseti framkvmda­stjrnar ESB um skei, hvatti til fyrir allmrgum mnuum er hafin. Kveikjan a henni uru rslit ingkosninganna Grikklandi fyrir viku.

 
 
    Um Evrpuvaktina     RSS