Ísland-ESB og Nýja Norðrið VIII: Ný utanríkis­stefna Íslands byggist á norðurslóðum

Danska utanríkisráðuneytið

Lega lands getur verið auðlind. Það á við um Ísland. Ekki bara vegna fiskimiðanna í kringum landið heldur líka vegna þeirrar aðstöðu og tækifæra, sem lega landsins býður upp á. Þetta kom skýrt í ljós á dögum kalda stríðsins. Það stóð ekki til að þjóðin græddi á því framlagi sínu til varna frjálsra þjóða heims að heimila veru bandarísks varnarliðs á Íslandi. En vera þess hér og framkvæmdir á þess vegum höfðu í för með sér tekjur. Það er svo annað mál að þeim var misskipt og af þeim mistökum eigum við að læra, þegar kemur að því að nýta tækifærin, sem uppbyggingin í Nýja Norðrinu mun skapa.

En lega landsins hafði líka óbein áhrif fyrir okkur. Það er alveg ljóst, að við náðum yfirráðum yfir auðlindum hafsins í kringum landið eftir harða baráttu við Breta vegna þess, að á lokastigum hverrar deilu lögðust Bandaríkjamenn á sveif með okkur. Þeir gerðu það ekki af góðmennsku eða vegna réttlætiskenndar. Þeir gerðu það hagsmuna sinna vegna.

Með sama hætti er alveg ljóst, að uppbygging Loftleiða á árunum eftir 1950 byggðist á vinsamlegri afstöðu Bandaríkjanna í okkar garð. Þeir greiddu fyrir aðstöðu Loftleiða í Bandaríkjunum og til þess að halda uppi áætlunarflugi yfir Atlantshafið með viðkomu á Íslandi. Sú aðstaða var ekki sjálfsögð.

Það er líka ljóst að þessi pólitísku tengsl við Bandaríkin auðvelduðu uppbyggingu á fiskútflutningi til Bandaríkjanna og dreifingarkerfi þar. Og Bandaríkin komu okkur beint til hjálpar, þegar erfiðleikar komu upp við sölu á skreið á Viðreisnarárunum.

Allt stafaði þetta af því að lega Íslands var Bandaríkjunum og öðrum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins mikivæg í kalda stríðinu.

Eftir að því lauk höfum við átt í erfiðleikum með að ná áttum og fóta okkur á nýrri utanríkisstefnu við nýjar og gjörbreyttar aðstæður. Það hefur ekki tekizt til þessa. Leið Samfylkingarinnar er sú, að gefast upp á því að vera sjálfstæð þjóð og hlaupa undir pilsfald Evrópusambandsins. Það er umhugsunarefni að sami grundvallarþráður einkenndi afstöðu jafnaðarmanna á fyrri hluta síðustu aldar til þess hvort við ættum að lýsa yfir fullu sjálfstæði. Margir þeirra voru því andvígir en báru fyrir sig að ekki væri hægt að gera Dönum slíkt á meðan Danmörk væri hernumið land.

Sumir kaupsýslumenn á Íslandi hafa sömu afstöðu að því er virðist vegna þess að þeir telji það hagstæðara fyrir viðskiptalífið. En hingað til hefur sjálfstæði Íslands ekki verið til sölu vegna viðskiptahagsmuna.

Það hefur skort á að pólitískar umræður færu fram að ráði um nýja utanríkisstefnu kannski vegna þess, að erfitt hefur reynzt fyrir þjóðina að finna fótfestu á því sviði.

Nú er það að breytast. Nýja Norðrið og áform um uppbyggingu þess á 21. öldinni eru að gjörbreyta stöðu Íslands. Lega landsins er á ný að verða eins konar auðlind, sem opnar okkur tækifæri til margvíslegra umsvifa og tekjuöflunar á næstu áratugum. Jafnframt er ekki fráleitt að ætla að Ísland sé að fá nýja hernaðarlega þýðingu vegna þeirra öryggishagsmuna, sem margar þjóðir þurfa að gæta á norðurslóðum fram eftir öldinni.

Utanríkisráðuneytið hefur að mörgu leyti haldið vel utan um þessa nýju hagsmuni. Í skýrslu ráðuneytisins um norðurslóðir frá 2009 eru hagsmunir okkar kortlagðir með ítarlegum hætti. Þar er að finna eina lykilsetningu í inngangsorðum Össurar Skarphéðinssonar, utanríkisráðherra, sem vert er að halda til haga í þessu sambandi. Utanríkisráðherra segir:

„Ísland er eina ríkið, sem liggur í heild sinni innan norðurskautssvæðisins eins og það er almennt skilgreint á alþjóðavettvangi og af Norðurskautsráðinu“.

Þetta er lykilatriði ekki sízt vegna þess, að Ísland liggur í öðru samhengi í jaðri þess svæðis, þar sem mest umsvif verða og við höfum ekki beinan aðgang að þeim auðlindum, sem finnast á norðurslóðum nema að mjög takmörkuðu leyti. Tækifæri okkar liggja í legu landsins og aðstöðu og þeirri þjónustu, sem auðveldar er að veita héðan en annars staðar frá.

Með skýrslu sinni frá 2009 og öðrum athöfnum hefur utanríkisráðuneytið lagt traustan grundvöll að umræðum á hinum pólitíska vettvangi um Ísland og norðurslóðir og það hefur Valur Ingimundarson líka gert með sínum skrifum bæði hér heima og erlendis. Hins vegar má segja með rökum, að stjórnmálamennirnir og stjórnmálaflokkarnir hafi ekki sinnt þessum málaflokki með þeim hætti, sem ástæða er til. Það hefur forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, hins vegar gert og er framlag hans á þessu sviði til marks um, að það embætti er hægt að nýta með ýmsum hætti.

Að slíkum umræðum víkur Valur Ingimundarson, sagnfræðingur í Skírnisgrein sinni um Ísland og norðurslóðir, sem vitnað hefur verið til í þessum greinaflokki og segir m.a.:

„Þannig hafa íslenzkir stjórnmálamenn og embættismenn tileinkað sér og endurunnið 20. aldar draum Vilhjálms Stefánssonar um Norður-Íshafið sem nýtt “miðjarðarhaf„....“

Er það ekki einmitt það sem er að gerast? Að Norður-Íshafið sé að verða nýtt miðjarðarhaf? Vilhjálmur Stefánsson var merkur maður og fullt tilefni til að minningu hans verði gerð verðug skil með því að byggja Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri enn frekar upp, sem miðpunkt rannsókna og umsvifa Íslendinga á norðurslóðum. Hann hafði sterkar tilfinningar til Íslands eins og glöggt mátti merkja í samtali sem við Jón E. Ragnarsson, heitinn, lögmaður, áttum við hann í Hanover í New Hampshire í Bandaríkjunum um tveimur mánuðum áður en hann dó. Tárin runnu niður kinnar hans þegar hann hlustaði á okkur tala íslenzku. Frásögn Jóns Edvalds af því samtali birtist í Morgunblaðinu á sínum tíma.

Nýja Norðrið hefur lagt grundvöll að nýrri utanríkisstefnu Íslands, sem snýr að öryggishagsmunum okkar og nýjum tækifærum til uppbyggingar atvinnustarfsemi og þjónustu, sem getur fært þjóðarbúinu miklar tekjur á næstu áratugum. Í þeirri utanríkisstefnu eigum við að taka mið af því að þjóðin sjálf geti notfært sér og nýtt þessi tækifæri í stað þess að fela forræði þeirra í hendur Evrópusambandsins eins og mundi gerast með aðild Íslands að því.

Í næstu og síðustu grein i þessum greinaflokki, sem birtast mun á morgun verður fjallað frekar um þau verkefni sem framundan eru í Nýja Norðrinu og þau utanríkispólitísku viðhorf, sem við þurfum að huga að í því sambandi.