Bændur og ESB IV: Málefnaleg barátta skilar árangri

Bændur og ESB IV

„Það leynir sér ekki að það er byrjað að undirbúa aðlögun íslensks landbúnaðar að sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins,“ sagði Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtaka Íslands, við Morgunblaðið laugardaginn 5. maí 2012. Hann ræddi þar um fyrirhugaða kortagerð og undirbúning að landfræðilegu upplýsingakerfi sem yrði lagt til grundvallar við innleiðingu landbúnaðarstefnunnar, kæmi til aðildar Íslands að Evrópusambandinu.

Bændasamtökin hafa gagnrýnt aðildarferlið að ESB með þeim orðum að um aðlögun að kröfum sambandsins væri að ræða. Þessi gagnrýni sætti mikilli andstöðu utanríkisráðuneytisins og málsvara ESB-aðildar þegar hún var kynnt fyrst til sögunnar. Hún átti hins vegar við skýr rök að styðjast. ESB krafðist nýrrar stjórnsýslu á sviði landbúnaðar. Hlut BÍ bæri að gera að engu og koma á greiðslustofnun auk annarra sérfræðistofnana til að framkvæma stefnu ESB. BÍ hafa ekki sett sem markmið að halda í þessi verkefni.

Meðal aðlögunarkrafna ESB er að til sögunnar komi nýr gagngrunnur um landnýtingu sem komi til sögunnar í samstarfi Landmælinga Íslands, Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri og Landgræðslunnar með svonefndum TAIEX-styrk frá ESB. „Hér eru á ferð innleiðingarstyrkir ESB. Þeir eru hluti af því sem við í bændasamtökunum nefnum aðlögun í felulitum, þ.e. undirbúningi aðildar Íslands að sambandinu undir yfirskini einhvers konar rannsókna,“ sagði Haraldur við Morgunblaðið.

Formaður BÍ sagði einnig í þessu viðtali við Morgunblaðið að mánudaginn 7. maí mundi samningahópur Íslands um landbúnarmál (11. kafla) koma saman til fundar og þar yrði meðal annars rætt um þessar aðlögunarkröfur ESB.

Áætlun um viðbrögð við opnunarviðmiðum

Á fundi samningahópsins um landbúnaðarmál 7. maí 2012 var tekinn upp þráðurinn frá fundinum 22. nóvember 2011 sem sagt er frá í lok II. greinar þessa flokks. Á fundinum í nóvember tók formaður samningahópsins fram að áætlun um viðbrögð við opnunarskilyrðum ESB mundi að engu leyti binda hendur íslenskra stjórnvalda hvað varðaði samningsafstöðu í kaflanum um landbúnaðarmál. Settir yrðu fyrirvarar í áætlunina til að tryggja þessa afstöðu. Aðgerðaáætlunin snerist um að útskýra hvernig íslensk stjórnvöld ætluðu að haga undirbúningi sínum. Áður en endanlegri áætlun yrði skilað til framkvæmdastjórnar ESB yrði samningshópurinn kallaður til fundar. Þetta var sem sagt gert 7. maí 2012.

Skjal sem heitir Preparations of Iceland in the Field of Agriculture and Rural Development with Respect to Possible EU Membership var lagt fyrir samningahópinn sem drög að áætlun stjórnvalda um hvernig þau yrðu búin undir að takast á við innleiðingu landbúnaðarlöggjafar ESB. Í inngangi segir að við athugun hafi komið í ljós að „mikill munur“ sé á stjórn og framkvæmd stefnu Íslands í landbúnaðarmálum og stefnu ESB. Lög ESB krefjist þess að sérstök stjórnarstofnun annist framkvæmd landbúnaðarstefnunnar. Málum sé ekki nú þannig háttað á Íslandi. Íslensk stjórnvöld viðurkenni nauðsyn víðtækra stefnu- og stjórnsýslubreytinga komi til aðildar að ESB en þau telji ekki við hæfi að laga sig að kröfum ESB á þessu sviði fyrr en aðildarsamningur hafi verið samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Með vísan til þessara aðstæðna sé það ætlun ríkisstjórnar Íslands að semja aðgerðaáætlanir um framkvæmd ESB-laga sem taki mið af framvindu aðildarviðræðnanna, þar á meðal koma á fót einfaldri og hagkvæmri greiðslustofnun sem fullnægi kröfum landbúnaðarstefnu ESB. Engar breytingar á stjórnsýslu eða lögum komi þó til framkvæmda fyrr en að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Markmiðið sé að íslensk stjórnsýsla geti brugðist við fljótt og staðið að nauðsynlegum breytingum á lögum og stofnunum í tæka tíð fyrir aðild, verði aðildarsamningur samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Af þessum texta verður ráðið að íslensk stjórnvöld ætli í meginatriðum að standa gegn aðlögun landbúnaðarkerfisins að kröfum ESB þar til aðildarsamningur hafi verið samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu þótt um aðlögun á ýmsum sviðum sé að ræða eins og varðandi gagnagrunninn um landnýtingu, það er „aðlögun í felulitum“. Textinn ber það jafnframt með sér að BÍ hafi haft rétt fyrir sér þegar þau sögðu að ekki væri um aðildar- heldur aðlögunarsamning að ræða. Hvort ofangreindur texti Íslands dugar ESB sem svar við skilyrðinu sem pólski sendiherrann kynnti með bréfi sínu 1. september 2011 er óvíst. Eitt er öruggt að ágreining um þetta efnislega formsatriði verður að leysa áður en hinar „eiginlegu viðræður“ hefjast um landbúnaðarmál milli fulltrúa Íslands og ESB.

ESB ræður ferðinni

Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur Bændasamtaka Íslands, fjallaði um gang viðræðnanna við ESB í Bændablaðinu 1. mars 2012. Hún sagði að í tveimur viðræðuköflum sem ekki hefðu verið opnaður hefðu verið sett skilyrði af hálfu ESB fyrir því að hefja samningaviðræður í landbúnaði og byggðamálum. Af öðrum mikilvægum málaflokkum þar sem viðræður væru ekki hafnar mætti nefna matvælaöryggi, undir þann kafla félli löggjöf um innflutning á búfjárafurðum og lifandi dýrum, umhverfismál og tollamál.

Af grein Ernu má ráða að í samtölum við fulltrúa BÍ hafi forystumenn ESB-viðræðnanna af Íslands hálfu ekki viljað viðurkenna fyrr en seint og um síðir að ESB hefði eigið verklag á viðræðunum og viðræðuferlið lyti lögmálum ESB en ekki Íslands. „Allt tal um að “kíkja í pakkann„ og sjá hvað stendur til boða er sannarlega blekking,“ segir Erna.

Hún dregur í efa að af hálfu íslenskra stjórnvalda hafi verið farið eftir því sem undirstrikað sé í ályktun alþingis um ESB-umsóknina þar sem lögð sé áhersla á að viðræðuferlið sé opið og fulltrúar hagsmunaaðili eigi breiða aðkomu að því. Hún segir að myndin sé önnur eftir reynsluna frá því að alþingi samþykkti ályktun sína 16. júlí 2009. Samráð við hagsmunaaðila sé lítið sem ekkert samningahópar komi sjaldan saman til fundar og utanríkisráðherra láti undir höfuð leggjast að skipa fulltrúa hagsmunaaðila í samstarfshóp sem sé ráðgefandi um aðildarviðræðurnar auk þess sem það heyri til algerra undantekninga að efni frá ESB tengt viðræðunum sé þýtt á íslensku.

Handvalið í samráðshóp

Sigurgeir Sindri Sigurgeirsson, varaþingmaður Framsóknarflokksins, vék að þessum samstarfs- eða samráðshópi í umræðum um skýrslu utanríkisráðherra á alþingi 26. apríl 2012. Hópurinn var stofnaður í nóvember 2011 þegar honum var skipuð þriggja manna stjórn undir formennsku Salvarar Norðdal og var þá sagt að hann yrði fullskipaður innan skamms tíma. Að því kom þó ekki fyrr en í febrúar 2012. Um þetta sagði Sigurgeir Sindri í ræðu sinni:

„Ég fylgdist svolítið með þeim samráðshópi sem stofnaður var undir forustu Salvarar Nordal og mig langar til að forvitnast um vinnubrögð utanríkisráðuneytisins við slíkar hópaskipanir og tilnefningar. Þarna eru meðal annars skipaðir menn sem eru bændur, prýðismenn, en það virðist ekki hafa verið haft samráð í þessu tilfelli við hagsmunaaðila. Það er eins og utanríkisráðuneytið handvelji í þessa hópa menn sem eru því þóknanlegir. Enn fremur hef ég oft verið hugsi yfir skipan samningahóps t.d. um landbúnaðarmál þar sem í rúmlega 20 manna hópi eru þrír fulltrúar hagsmunaaðila landbúnaðarins, ég velti því mjög fyrir mér hvort faglega hafi verið að því staðið á sínum tíma.“

Össur Skarphéðinsson sagði að það hefði verið haft fullt samráð varðandi samningahópinn. Að því er varðaði samráðshópinn hins vegar hefði hann haft ýmsar hugmyndir og meðal annars farið með þær til utanríkismálanefndar alþingis. Þær hefðu fallið í grýtta jörð. Á endanum hefði verið afráðið að þau þrjú sem væru í forustu samráðshópsins gerðu tillögur um ákveðna þætti sem hópurinn þyrfti að uppfylla, hann varðaði kyn, aldur, landsbyggð og þéttbýli. Það hefði verið reynt að velja í hópinn með þeim hætti að þar væri þverskurður af þjóðinni . Þar ættu bændur til dæmis mjög gildan fulltrúa sem örugglega léti til sín taka en sömuleiðis marga góða stuðningsmenn, og taldi Össur sjálfan sig í þeim hópi.

Sigurgeir Sindri sagðist vita að framkvæmdastjóri Bændasamtaka Íslands hefði fengið tölvubréf með ósk um nöfn á fólki í samráðshópinn um aðildarviðræðurnar. Hann hefði orðið við óskinni. Það fólk hefði ekki þótt henta og handvalið hefði verið eitthvert annað fólk í staðinn.

Þessi orðaskipti endurspegla óánægju innan BÍ um vinnubrögð utanríkisráðuneytisins í þessu máli og öðrum sem varðar samvinnu og samráð vegna ESB-aðildarviðræðnanna. Eins og áður hefur komið fram má rekja tortryggni utanríkisráðuneytisins í garð BÍ allt til sumarsins 2009 og síðari ummæla formanns viðræðunefndar Íslands.

Bændur ræða við ESB-þingmenn

Hinn 2. apríl 2012 efndi sameiginleg þingmannanefnd Íslands og ESB til fundar á Íslandi og var forráðamönnum BÍ boðið að sitja fund með ESB-þingmönnum ásamt fulltrúum frá svæðanefnd ESB (EU Committee of the Regions), þá sat Franz Cermak, staðgengill yfirmanns stækkunardeildarinnar sem sér um aðildarviðræðurnar við Ísland, fundinn undir stjórn Timos Summa, sendiherra ESB á Íslandi. Fundinn sátu einnig fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Birtist frásögn um hann í Bændablaðinu 18. apríl 2012 eftir Ernu Bjarnadóttur.

Í frásögninni segir frá því að í viðræðum við Franz Cermak hafi komið fram að íslensk stjórnvöld hefðu þegar skilað drögum að viðbrögðum sínum við skilyrðum ESB fyrir að opna viðræður um landbúnaðarkaflann, upp á tugi blaðsíðna. Síðast hefði verið haldinn fundur í samningahópi um landbúnað í nóvember 2011. Á þeim fundi hefði fundarmönnum verið sagt að hópnum yrði haldið upplýstum um hvernig brugðist yrði við opnunarskilyrðunum. Nú hefði hins vegar komið á daginn að búið væri að senda drög að þessu svari án alls samráðs við samningahópinn.

Þarna er kemur fram að þegar hinn 2. apríl 2012 höfðu viðmælendur Íslendinga í framkvæmdastjórn fengið í hendur drög að skýrslu sem ekki voru lögð fyrir samningahóp Íslands um landbúnaðarmál fyrr en 7. maí 2012.

Fulltrúar BÍ á þessum aprílfundi undir stjórn Timos Summa í sendiráði ESB í Reykjavík lögðu fram minnisblað um afstöðu sína. Þar er ítrekuð andstaða BÍ við aðild Íslands að ESB. Lágmarkskröfur BÍ voru lagðar fram á fundinum. Þá var lýst þeirri skoðun að skýrslur um samanburð milli Finnlands og Íslands á áhrifum ESB-aðildar væru ekki á neinn hátt faglegur undirbúningur af hálfu íslenskra yfirvalda undir viðræður við ESB. Íslensk stjórnvöld hefðu ekki enn kynnt samningsafstöðu sína. Starfsfólk og félagskjörnir fulltrúar BÍ hefðu varið hundruð vinnustunda í ESB-rýniferlið, og tekið þátt í öllum vinnuhópum og fundum þar sem þeim hefði verið boðin þátttaka, hvað sem þessu liði hefði BÍ sætt gagnrýni fyrir að taka ekki þátt í undirbúningi aðildarviðræðnanna. Samstarf við BÍ hefði hins vegar farið minnkandi af hálfu stjórnvalda. Samningahópur sem stofnaður hafi verið til að undirbúa viðræður um landbúnað hefði aðeins haldið tvo fundi árið 2011 og engan þá þessu ári.

BÍ hefði áhyggjur af því að unnið væri að málum án þátttöku frá samtökunum. BÍ hefði verið boðið að tilnefna fulltrúa í samráðsnefnd sem stjórnvöld hefðu sett á laggirnar 2011 í samræmi við ályktun alþingis frá 2009. Tilnefningum BÍ hefði verið hafnað en þess í stað hefði fyrrverandi formanni BÍ [Atla Teitssyni] (formaður 1995 til 2004) verið boðið að sitja í hópnum. BÍ mótmæli þessu harðlega. Ekkert samráð hefði verið haft við BÍ um tilnefningu á fulltrúum Íslands í sameiginlega samráðsnefnd Íslands og ESB. BÍ telji að tilnefningarnar gangi gegn hagsmunum íslensks landbúnaðar og sjávarútvegs. BÍ vekur athygli á því að sendiherra ESB á Íslandi hafi opinberlega sett fram skoðanir sínar á áhrifum ESB-aðildar á íslenskan landbúnað og á afstöðu ESB. Þessu mótmæla samtökin og minna þingmenn Evrópuþingsins á að íslensk stjórnvöld hafi ekki enn kynnt samningsafstöðu sína.

Þá var spurt: Er ESB tilbúið að hefja samningaviðræður um landbúnað á grundvelli varnarlína Bændasamtaka Íslands?

Rökrétt, málefnaleg afstaða BÍ

Fulltrúar frá ESB sem kynna sé þetta minnisblað BÍ eða annað sem samtökin hafa sent frá sér um ESB-aðildarmálið sjá að samtökin hafa unnið faglega og rökrétt að mótun stefnu sinnar í málinu. Fulltrúar BÍ hafa fyrir utan þann fund sem hér er getið með vísan til Bændablaðsins lagt sig fram um að kynna sendiherrum erlendra ríkja í Reykjavík og öðrum erlendum aðilum sem koma að tvíhliða samskiptum Íslands og ESB afstöðu sína. Má ráða af minnisblaðinu sem hér er reifað fyrir ofan að samtökin telji þetta brýnt af því að þau treysta ekki íslenskum stjórnvöldum til halda fram hagsmunum íslensks landbúnaðar í ESB-viðræðunum á þann hátt sem fellur að stefnu Bændasamtaka Íslands.

Í grein III í þessum flokki kom fram að afstaða íslenskra stjórnvalda til tveggja meginþátta í varnarlínum BÍ, það er til tollverndar og innflutnings á hráu kjöti, einkennist af tvöfeldni eftir að Steingrímur J. Sigfússon tók við embætti landbúnaðarráðherra. Það er slegið úr og í en þó skal þeirri skoðun lýst hér að eftir því sem liðið hefur á þetta ár hefur hin opinbera afstaða færst nær varnarlínum BÍ.

Vísa ég þar annars vegar til þess að hinn 7. maí 2012 birtist frétt á bbl.is, vefsíðu Bændablaðisns, sem varpaði skýrara ljósi en áður á afstöðu stjórnvalda til varnarlínu BÍ sem snertir tollvernd. Ætlunin væri „að fylgja varnarlínum bændasamtakanna í þessum efnum og gera kröfu um að Ísland geti, ef af aðild verður, eftir sem áður lagt tolla á innfluttar búvörur“. Hins vegar vísa ég til þess að Steingrímur J. Sigfússon sagði á alþingi 27. apríl: „Það stendur heldur ekki til að gefa eftir bann við innflutningi á hráu kjöti þótt allir geri sér grein fyrir því að sá slagur getur orðið erfiður. Engum dettur held ég í hug að nokkurn tíma yrði lokað landbúnaðarkafla ef það yrði ávísun á að það þyrfti að leyfa innflutning á lifandi dýrum.“

Þótt BÍ bendi réttilega á að markvisst hafi verið unnið að því að halda fulltrúum samtakanna frá stefnumótun á opinberum vettvangi vegna ESB-aðildarinnar hefur ekki tekist að ýta málefnalegum sjónarmiðum BÍ til hliðar. Þau snerta hagsmuni sem njóta stuðnings langt út fyrir raðir bænda.

Í upphafi þessa greinaflokks lét ég þess getið að aðild að EES-samningnum hefði aldrei verið samþykkt fyrir tveimur áratugum án samkomulags við fulltrúa bænda á alþingi. Ekkert bendir til annars nú en að þeir sem halda á málum gagnvart ESB í aðildarviðræðunum treysti sér ekki til að ganga til viðræðna við ESB um landbúnaðarmál án þess að ríkt tillit sé tekið til varnarlína Bændasamtaka Íslands hvað sem líður tilraunum til að ýta fulltrúum samtakanna til hliðar.

Bændasamtök Íslands hafa skapað sér sterka stöðu með markvissu starfi þar sem aldrei hefur verið horfið frá hollustu við málefnaleg sjónarmið. Óvíst er um framhald ESB-viðræðnanna bæði þegar litið er til tímasetninga og efnislegra þátta. Það mun því enn reyna mjög á málafylgju BÍ. Grunnurinn sem samtökin hafa lagt til frekari málafylgju er traustur.