Um utanríkis­viðskipti og frí­verslun - verður EES-samningurinn okkur ofviða?

Hinn 11. júlí 2011 ritaði ég pistil á síður Evrópuvaktarinnar sem ég nefndi Utanríkisviðskipti okkar Íslendinga í víðara samhengi. Viðtal nú í síðustu viku við Össur Skarphéðinsson í netheimum um að í gangi væru viðræður við Kína um fríverslunarsamning og að slíkur samningur myndi ekki hafa nein áhrif á yfirstandandi aðildarsamninga við ESB fékk mig til að taka þau skrif upp á ný og reyna að víkka umræðuefnið. Í pistlinum þá fjallaði ég um „gleymda sambandið“ nefnilega aðild okkar að EFTA . Sú stoð hefur síður en svo staðnað þrátt fyrir gerð EES samningsins. EFTA hefur í dag gilda fríverslunarsamninga við 24 ríki utan bandalagsins. Má þar nefna Kanada, Chile, Hong Kong, S.Kóreu Mexíkó, Perú, Tyrkland, Úkraníu, Egyptaland, Ísrael og Singapúr svo nokkuð sé nefnt. Í dag á EFTA í viðræðum um fríverslun við fjölmörg ríki svo sem Indland, Indónesíu, Rússland, Hvíta Rússland, Tæland og Víetnam og fleiri. Ef það síðan gæfist okkur Íslendingum að landa samningi um fríverslun við Kína gæti það orðið meiriháttar búhnykkur fyrir íslensk utanríkisviðskipti. Það er nokkuð sem öðrum gengur ekki vel með eins og t.d. ESB. Ef allt gengi fram á vettvangi EFTA og okkar sjálfra gæti verið um að ræða fríverslun við þjóðir með á fjórða milljarð íbúa.

FRÍVERSLUN EÐA TOLLABANDALAG

Það vakti sérstaka athygli mína að í viðtalinu tók Össur fram að slíkur fríverslunarsamningur hefði engin áhrif á aðildarviðræður að ESB. Það er nokkuð sem ekki er rétt. Það er nauðsynlegt að minna á það sem ég fjallaði um í greininni frá í fyrra að ESB er tollabandalag og aðild okkar að því mun því hafa áhrif á alla okkar núgildandi fríverslunarsamninga sem nýja samninga, nema um það tækjust sérstakir samningar í aðildarviðræðunum. Nokkuð sem mér er ekki kunnugt um að unnið sé að, þó kann svo að vera án þess að upplýst hafi verið. Það er einmitt einn höfuðgalli þeirra viðræðna sem við eigum í við ESB hversu mikill upplýsingaskortur eða leyndarhyggja ríkir um þær af hálfu íslenskra stjórnvalda. Að óbreyttu stendur því það sem ég setti fram í greininni í fyrra að tollabandalag ESB gæti reynst ýmsum íslenskum atvinnugreinum þungt í skauti. Sömuleiðis er það ljóst að áhrif ytri tolla ESB stýra á ýmsum sviðum okkar útflutningi vegna áhrifa EES samningsins og sérákvæða í útflutningi sjávarfangs. Þessi staða hefur síðan leitt til þess að sókn á nýja markaði situr á hakanum vegna þess „þægindahagræðis“ að selja inn á EES svæðið án þess að raunþekking á öðrum markaðssvæðum sé ávallt til staðar.

VANEFNDIR Á EES SAMNINGNUM

Eftir okkar stóra efnahagshraun og upptöku gjaldeyrishafta hefur verið uppi sú staða að við uppfyllum ekki ákvæði EES samningsins um frjálst flæði fjármagns. Væntanlega verðum við að bregðast við því ástandi með formlegum hætti áður en langt um líður. Núverandi staða gjaldeyrishafta er ótvírætt samningsbrot rökstutt með sér íslenskum neyðarréttarsjónarmiðum sem ekki ganga til lengdar. Því verður óhjákvæmilegt að leita samninga um þetta FRÁVIK samningsins fyrr en síðar. Öllum er orðið ljóst að það verður þrautin þyngri að vinna sig frá núverandi höftum og mun ekki ganga nema í áföngum á mörgum árum. Ekki verður séð að þau verði afnumin að fullu í sjáanlegri framtíð. Er þar sérstaklega að nefna möguleika okkar á erlendum fjárfestingum. Nýlega var haft eftir Má Guðmundssyni seðlabankastjóra að ekki væri þess að vænta í fyrirsjáanlegri framtíð að höftum yrði létt af erlendum fjárfestingum fagfjárfesta svo sem lífeyrissjóða. Það er síðan sjálfstætt úrlausnarefni svo unnt verði að létta á höftunum hér að stórefla útflutningsframleiðsluna í landinu, án þess mun seint ganga í þessum efnum.

AÐRIR KOSTIR

Í ljósi þess hvaða þróun er í gangi í fríverslun innan EFTA og síðan með sér íslenskum samningum við Kína, ef til kemur , verður það mjög áleitin spurning hvort ekki sé tími til kominn að endurmeta í heild okkar utanríkisviðskiptapólitík. Stefna til dæmis að því að gera tvíhliða samning við ESB líkt og Sviss hefur gert. Samhliða að draga úr ýmsum íþyngjandi fylgifiskum EES samningsins sem fylgt hafa honum og eru nú orðnir svo umfangsmiklir og íþyngjandi að þeim fylgir óhjákvæmilega mikill dulinn viðskiptakostnaður.

UMFANG EES AÐ VERÐA OKKUR OFVIÐA

Á síðustu mánuðum höfum við heyrt fréttir af því að umfang þessara EES reglna sé orðið slíkt að vöxtum að Alþingi og stjórnsýsla framkvæmdavaldsins hafi ekki lengur yfirsýn yfir það og ráði illa við. Þar er væntanlega stundum að finna ástæður fyrir illa unnum og seint fram komnum málum á Alþingi. Þannig hefur það verið haft eftir alþingismönnum að þingið sé orðið stimpilpúði framkvæmdarvaldsins hvað varðar EES gerðir og að ekki fari fram nein raunveruleg rýni löggjafarvaldsins á þeim eða hvort skylt sé að innleiða þá á Íslandi.

Þegar svo er komið fer að verða „þunnur ísinn“ undir lögmæti slíkra gerða hér á landi. Ef til vill er komin upp sú staða að hugsanlegt sé fá þeim hnekkt fyrir íslenskum dómstólum af þeim sökum. Eða þá vegna þess sem fram kom í umræðunni um daginn vegna losunarreglna ESB að uppsöfnun innleiðinga EES gerða geti orðið til þess að áhrifin yrðu í heild metin slík að valdframsalið stæðist ekki stjórnarskrána. Allt ber þetta að einum og sama brunni. Aðildin að EES samningnum er að vaxa okkur yfir höfuð í stjórnskipuninni. Okkur verður ekki unnt á komandi árum að uppfylla ákvæðin um frjást flæði fjármagns. Ákvæðin um frjálsa för vinnuafls og aðildin að Schengen valda okkur flækjum og erfiðleikum sem þörf er á að skoða, þar sem ekki verður lengur svo auðveldlega haldið utan um það hvort aðili á íslenskum vinnumarkaði sé þegn í EES landi eða dveljist þar með eða án tilskilinna leyfa. Slíkt ástand kyndir síðan undir svarta vinnu og neðanjarðarhagkerfið. Ekki síst í viðkvæmum greinum eins og ferðamannaiðnaði. Ég set þessi atriði nú fram til að reyna að vekja upp umræðu um þessi mál til að stefna að raunhæfum marmiðssetningum sem við íslendingar getum staðið undir.

VIÐURKENNUM STAÐREYNDIR

Við þurfum að horfast í augu við það að núverandi staða er okkur ofviða og við þurfum viðurkenna það. Í fyrsta lagi að gangast við því að við erum hætt að ráða við þá stjórnsýslu sem fylgir EES aðildinni og að innleiðing EES reglna er orðin á afar vafasömum grunni. Í öðru lagi að átta okkur á því að aðild að slíkum viðskiptabandalögum leiðir til ákveðinna „þægindastýringa viðskiptanna“ en ekki nauðsynlega þeirra hagkvæmustu. Það er jú einmitt helsti tilgangur slíkra bandalaga. Í þriðja lagi að átta okkur á því að 320 þúsund manna þjóð sem vill varðaveita sitt þjóðerni getur ekki verið með opinn aðgang af 500 milljón manna vinnumarkaðssvæði, sem þar að auki er uppfullt af vegalausum flóttamönnum. Í fjórða lagi að horfast í augu við að það verður langt og strangt ferli að vinna okkur frá afleiðingum hrunsins og létta á gjaldeyrishöftunum sem ef til vill mun ekki hverfa að fullu um tiltekna þætti svo sem erlendar fjárfestingar okkar nema á nokkrum áratugum.

KOSNINGAR Í NÁND

Þessi mál þurfum við að ræða yfirvegað á næstu mánuðum og misserum og þau í heild sinni verða óhjákvæmilega umræðuefni í komandi kosningabaráttu því hvað sem reynt er að villa okkur sýn er hægt og bítandi að koma í ljós að við ráðum ekki við núverandi ástand hvað þá fulla aðild að Evrópusambandinu á komandi árum. Nema með miklu meiri tilkostnaði í íslenskri stjórnsýslu og stóraukinni fjölgun starfsmanna Alþingis með stofnun sérstakrar deildar til að rýna lagafrumvörp og EES/ESB gerðir. Sá tilkostnaður mun skipta nokkrum milljörðum til viðbótar við þá milljarði sem aðild að ESB mun kosta okkur og aldrei er rædd hér. Ekki er óvarlegt að sá kostnaður beinn sem óbeinn verði á bilinu 10-20 milljarðar á ári. Yfirveguð umræða og alvöru greining tiltækra kosta í stöðu okkar mun leiða til þess að við getum síðar tekið upplýstar ákvarðanir um hvert skuli stefna.

ESB KOMIÐ Á BREYTINGASKEIÐ

Við skulum loks hafa í huga að allt bendir nú til þess að í ESB sé að verða slík þróun að ESB skipti sér í hópa eftir málaflokkum vegna EVRULANDS. Gangi það fram verða það pólitísk stórtíðindi og geta haft mikil áhrif á okkar framtíðarkosti. Það er von mín að stjórnmálaflokkarnir og alveg sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn sem gamall forystuflokkur í þessum efnum taki nú frumkvæði að því að brjóta upp þessar „gerfi aðildarviðræður að ESB“ sem öllum er ljóst að ESB vill ekki ljúka fyrr en eftir þingkosningar hér á landi á næsta ári og þá aðeins að því tilskyldu að skýr þingmeirihluti verði þá til viðræðnanna. Þetta segja forystumenn ESB við okkur leynt og ljóst þótt Össur hafi ekki enn heyrt boðskapinn að því er virðist. Aðalatriði er það að vegna aðildar okkar að EFTA eru okkur ýmsir vegir færir og ekki sjálfgefið að reynslan af EES samningnum sé sú að ávinningurinn sem af honum hlaust í byrjun sé enn til staðar með sama hætti. Reyndar eru á lofti ýmis teikn að samningnum fylgi margvíslegur dulinn kostnaður sem menn sáu ekki fyrir í upphafi. Síðast en ekki síst er þó staðan sú að öll teikn eru uppi um það að við ráðum ekki við að efna samninginn óbreyttan á komandi árum. Með sama hætti og ég var í þeim hópi sem barðist hart og einarðlega fyrir aðild okkar að EES hyggst ég nú skipa mér í hóp sem vill ganga til umræðu um kosti og galla hans og meta það hvort breytinga sé þörf.

Garðabæ 16.07 2012